Azerbeidzjan & Armenië 4

Woensdag 14 oktober

Om 09:15 uur zitten we in de auto op weg naar onze eerste spot van de dag, het klooster van Hovhannavank. Ik had al een (paar) keer verteld dat Armenië het eerste land was dat het christendom als staatsgodsdienst aannam en dat je daardoor meer dan gemiddeld kloosters en kerken tegenkomt, nou ga er maar weer voor zitten, het is weer zo’n dag.

Het klooster van Hovhannavank ligt bij het dorp Ohanavan, ongeveer 30 kilometer ten noordwesten van Yerevan. Het complex staat op de rand van de diepe kloof van de rivier de Kasagh en misschien is die ligging wel mooier dan het klooster zelf.
We zijn om iets na tienen bij het klooster en het valt gelijk op dat wij de enige toeristen zijn op deze locatie. We hebben wel het vermoeden dat er toeristen gaan komen want twee lokale moekes hebben hun souvenierstalletjes al opgebouwd.

Volgens de overlevering werd op deze plek een kerk gesticht door Gregorius de Verlichter, de man die koning Tiridates III tot het christendom zou hebben gebracht, maar daarover later deze week meer.
De kerk werd gewijd aan Johannes de Doper en volgens de traditie werden hier ook relieken van Johannes de Doper bewaard. Die relieken maakten het klooster tot een belangrijke bestemming voor gelovigen en pelgrims.

Het klooster kreeg zijn huidige indrukwekkende vorm vooral in de dertiende eeuw. Prins Vache Vachutyan liet tussen 1216 en 1221 de grote hoofdkerk bouwen. Zijn zoon Kurt liet in 1250 aan de westzijde een ruime voorhal toevoegen.

Een van de bekendste verhalen over Hovhannavank speelt zich af tijdens een aanval van de troepen van Timoer Lenk, ook bekend als Tamerlane en wij kennen hem vooral van onze vakantie naar Oezbekistan.
Volgens de legende dreigden de inwoners van het dorp en het klooster te worden gedood. De abt zou zich uit wanhoop in de rivier hebben gestort, maar door goddelijke tussenkomst over het water hebben gelopen (ook niet nieuw). De verbaasde Timoer beloofde vervolgens de mensen die in de kerk bescherming zochten te sparen.
Toen hij later naar binnen keek, trof hij niemand meer aan, maar uit de koepel zag hij duiven wegvliegen. Hij dacht dat de mensen op wonderbaarlijke wijze in duiven waren veranderd en ontsnapt. Het verhaal verklaart waarom Hovhannavank in de Armeense traditie ook wordt verbonden met wonderen en goddelijke bescherming.

Na een half uur gaan we weer verder op onze tocht van vandaag. We rijden het dorpje Ohanavan uit en ook hier zien we weer dat het leidingwerk allemaal boven de grond loopt, iets wat je in heel Armenië ziet. De grond is waarschijnlijk te hard om een gleufje te graven.

We gaan naar een wat vreemde bezienswaardigheid, het Alphabet Monument, maar omdat we worden afgeleid door een belachelijk groot kruis iets verder aan de weg bij het monument, rijden we eerst daarheen.
Het is inderdaad een heel groot kruis dat is gebouwd van alle steigerbuizen die ze konden vinden en staat op de helling van de berg Aragats (niet te verwarren met Ararat). Het uitzicht op deze plek is dan vanzelfsprekend grandioos, maar het is niet duidelijk wat de betekenis van dit kruis is. We blijven niet te lang hangen en gaan naar ons oorspronkelijke doel. 

Het alfabetmonument dat in 2005 werd aangelegd ter gelegenheid van het 1600-jarig bestaan van het Armeense alfabet, bestaat uit grote stenen letters (duh!), maar de letters zijn niet zomaar decoratie. Ze vertellen het verhaal van een volk dat zijn eigen taal en schrift ontwikkelde om zijn cultuur, geloof en identiteit te bewaren. 

Het begint allemaal in het jaar 405 na Christus, toen de geleerde en geestelijke Mesrop Mashtots het Armeense alfabet ontwikkelde.
Armenië had zich in het jaar 301 dan wel tot het christendom bekeerd, er bestond nog geen geschikt eigen schrift om de Bijbel en andere christelijke teksten nauwkeurig in het Armeens te vertalen. Daardoor was het moeilijk om het geloof in de eigen taal te verspreiden en de Armeense cultuur te beschermen tegen de invloed van machtigere buurlanden.

Mashtots ontwierp daarom een alfabet dat aansloot bij de klanken van het Armeens. Het oorspronkelijke alfabet bestond uit 36 letters. Later werden daar nog drie letters aan toegevoegd, zodat het moderne Armeense alfabet er 39 telt en hier zijn ze:
Ա, Բ, Գ, Դ, Ե, Զ, Է, Ը, Թ, Ժ, Ի, Լ, Խ, Ծ, Կ, Հ, Ձ, Ղ, Ճ, Մ, Յ, Ն, Շ, Ո, Չ, Պ, Ջ, Ռ, Ս, Վ, Տ, Ր, Ց, Ւ, Փ, Ք, Օ, Ֆ 

Het is geen ABC’tje om deze letters uit het hoofd te leren dus dat moeten we later nog maar eens proberen.
We lopen terug naar de auto en worden bijna door een oude man op een zijspan van de sokken gereden. Vriendelijk is hij wel want hij begint gelijk een gesprek met Diana. Als ze vertelt dat we uit Nederland komen zegt hij dat hij Nederland wel kent want hij was met de KLM naar Amerika gevlogen. Hoelang zijn stopover was heeft hij niet verteld.

We rijden terug richting Yerevan, naar wat waarschijnlijk het belangrijkste religieuze centrum van het land is, Etchmiadzin. 
Onderweg komen we door het dorpje Shahumyan waar hele bijzondere lantaarnpalen staan, ze zijn nl. allemaal gekroond met een ooievaarsnest. Vreemd gezicht en helaas geen ooievaar te bekennen.

Etchmiadzin is voor Armenië wat het Vaticaan voor de katholieke wereld is; het belangrijkste religieuze centrum van het land en de zetel van het hoofd van de Armeens-Apostolische Kerk, de katholikos.
De Etchmiadzin-kathedraal werd volgens de traditie rond het jaar 301 gesticht en geldt als een van de oudste kathedralen ter wereld.
De naam Etchmiadzin betekent ongeveer de Eniggeborene is neergedaald. Volgens de kerkelijke overlevering kreeg Gregorius de Verlichter een visioen waarin Christus uit de hemel neerdaalde en met een gouden hamer de plaats aanwees waar de kerk moest worden gebouwd.

Etchmiadzin is veel meer dan één kerk. Het uitgestrekte complex, de Mother See of Holy Etchmiadzin, omvat religieuze gebouwen, musea, bibliotheken en andere voorzieningen. 

Het is inmiddels 12 uur geweest dus voordat we alles gaan ontdekken is het eerst tijd voor een hapje en een drankje en dat hapje is alweer een soort puddingbroodje! Wat kunnen ze lekkere puddingbroodjes maken in Armenië.

Als we een kwartiertje later de Mother See of Holy Etchmiadzin oplopen weten we eigenlijk niet goed waar we moeten beginnen. We lopen langs de Holy Archangels Church, maar daar is weinig te beleven. Dan lopen we naar het King Tiridates III & Gregory Illuminator relief. Dit is de ingang waar alle tourbussen worden gedumpt, zo lijkt het. Te druk, dus we lopen we verder.
Dan komen we bij de Agapape Refectory, vrij vertaald een restaurantje. Hier gaan we even zitten voor onze eerste bak koffie van de dag.

Na deze opkikker lopen we dan naar het belangrijkste gebouw, de Cathedral of Etchmiadzin. De kathedraal is vanuit elke hoek een plaatje, maar de kathedraal waar we naar staan te kijken is niet meer precies het gebouw uit de vierde eeuw. Door oorlogen, beschadigingen en verbouwingen veranderde het complex meerdere keren.

De binnenkant is wat vreemd ‘modern’. Dus geen ruw tufsteen, maar gladde marmeren tegels. Je moet er van houden.
In de kathedraal mag je geen fotos maken staat op meerdere tv-schermen in de kathedraal, maar dat verbod wordt massaal genegeerd. Slecht als ik ben heb ik me bij de massa aangesloten.

Na het bezoek aan de kathedraal, lopen we ook nog even naar Saint Vardan & Saint Hovhannes Chapel-Baptistry (zodat ik die naam hier kon noemen). De geestelijke van dienst, die de boel in de gaten moet houden hangt op een bank en kijkt verveeld op z’n telefoon, ook geen wereldbaan.
Er is hier niet veel te zien dus we sluiten ons bezoek aan hét religieus centrum van Armenië af en lopen terug naar de auto.

De volgende bezienswaardigheid is de verdwenen kathedraal van Armenië en die is maar 5km verderop. ‘Verdwenen kathedraal’ klinkt wat dramatisch, maar zo wordt Zvartnots, de kathedraal die grotendeels door een aardbeving is verwoest, in de volksmond genoemd.

Wat nu een veld met zuilen, kapitelen en stenen fundamenten is, was ooit een monumentale kathedraal die tot de meest vernieuwende bouwwerken van de vroege middeleeuwen behoorde. In de zevende eeuw, rond 643–652, gaf katholikos Nerses III (ook welbekend als Nerses de Bouwer, geen broer van Bob), opdracht tot de bouw van de kathedraal.

Zvartnots werd ontworpen met een opvallende ronde, meerlaagse opbouw. Hoge zuilen droegen de constructie, terwijl de verschillende verdiepingen samen een indrukwekkend geheel vormden. Dat was architectonisch bijzonder ambitieus voor die tijd.
Volgens een overlevering bezocht de Byzantijnse keizer Constans II de bouwplaats en was hij zo onder de indruk dat hij een vergelijkbaar gebouw in Constantinopel wilde laten oprichten.

We kopen kaartjes en rijden het terrein op, parkeren de auto en lopen naar de restanten van de kathedraal. Het is moeilijk voor te stellen dat, waar we nu tussen lage muren en afgebroken zuilen lopen, ooit een kerk van ongeveer 45 meter hoog stond. Een bouwwerk dat in zijn tijd tot de architectonische wonderen van de regio behoorde. We lopen rond de indrukwekkende restanten en proberen de kathedraal voor ons te ‘zien’. Mooie plaatjes levert het wel op.

Om 14:00 uur laten we Zvartnots achter ons en rijden we terug naar Yerevan. 
Ik begin inmiddels een beetje te wennen aan de waardeloze versnellingsbak in de Renault dus kan steeds beter meekomen in het waanzinnige verkeer in en rond Yerevan.
De terugweg vanuit deze hoek van het land verloopt ook een stuk sneller als de terugreis van gisteren, althans……………. tot we op 200m van het hotel verwijderd zijn. Een grote politiemacht houdt ons in onze Duster tegen.
Er wordt ons toegebeten dat we niet rechtsaf kunnen. Ja maar, wij slapen daar in dat hotel zeggen wij in ons beste Engels/Armeens. Oom agent die voor onze auto staat wil van geen wijken weten. Waar kunnen we onze auto dan parkeren, proberen we nog, maar geen reactie. Met handgebaren maakt hij duidelijk dat we door moeten rijden.
Inmiddels weten we dat Yerevan de meest auto-onvriendelijke stad van de kaukasus is als het gaat om parkeren, maar we proberen toch ergens een plekkie te vinden. Zonder resultaat!
Als we drie kwartier later weer voor de voeten van oom agent staan, besluiten we de auto illegaal te parkeren bij een gele streep en lopen we snel naar het hotel. Daar wordt verteld dat we de auto niet op de gebruikelijke parkeerplaats neer kunnen zetten, maar er is een alternatief aan de andere kant van de Red Bridge. De dame bij de receptie tikt het adres in de Yandex app in en dan lopen wij snel terug naar onze auto. We draaien weer wat rondjes door Yerevan en uiteindelijk komen we via wat kleine achterafweggetjes op de andere parkeerplaats. Dat grapje heeft ons bijna een uur gekost.

En wat is er nu eigenlijk aan de hand? COP17! Conference Of the Parties, een grote internationale VN-conferentie over biodiversiteit en natuurbescherming, die van 19 tot en met 30 oktober 2026 in Yerevan wordt gehouden en waarvoor duizenden vertegenwoordigers uit de hele wereld worden ontvangen! Dat wij daarvan last hebben in onze vakantie is wel een beetje jammer, ze wisten toch dat wij kwamen!

We eten ‘s-avonds bij Pitara Indian Cuisine, naast het Republic Square. Een trendy Indiaas restaurant waar ze heerlijk eten serveren! Wij kozen voor de butter naan, de biryani en butter chicken.

Na het eten lopen we rond de Singing Fountains tegenover de Nationale Galerij als die fonteinen ook daadwerkelijk geluid beginnen te maken. Filmmuziek uit Lovestory, Sissy vermengd met de Star Wars soundtrack, begeleidt de fonteinen in veelkleurig ledlicht. 

Donderdag 15 oktober

Na het ontbijt lopen we met onze rugzakken naar de alternatieve parkeerplaats bij het hotel. De politie is nog steeds duidelijk aanwezig. Alleen bij Red Bridge staan drie bromsnorren alles in de gaten te houden. Gelukkig kunnen wij zonder problemen bij onze auto komen.

We verlaten Yerevan en gaan op pad naar het Sevanmeer. Het is 70km rijden, maar gelukkig zijn we dit keer snel de stad uit en dan wordt het allemaal een stuk overzichtelijker.
Het Sevanmeer is een van de grootste bergmeren ter wereld en een van de belangrijkste natuurgebieden van Armenië. Het ligt op ongeveer 1.900 meter hoogte en wordt omringd door bergen en uitgestrekte hoogvlaktes. Het diepblauwe water en de frisse berglucht maken het tot een bijzondere plek, maar dan moet het eigenlijk niet bewolkt zijn!
Vandaag is een sombere dag, er hangt een dik pak wolken boven het meer en dan ziet het er allemaal niet zo kleurrijk uit.
We parkeren onze auto dicht bij het meer en daar maken we een oud manneke gelijk heel blij mee want die parkeerplek kost 2 kwartjes. Geen geld in vergelijking met het parkeergeld dat je in Nederland betaald.

Het is al snel duidelijk dat het Sevanmeer een bijzondere plek is, niet door de busladingen Chinezen die hier worden gedumpt, maar omdat er een klooster staat. Op alle mooie plekken in Armenië is nl. een klooster neergezet en hier is dat het Sevanavank.
Dit  klooster werd in het jaar 874 gesticht door prinses Mariam, dochter van de Armeense vorst Ashot I. Het complex bestaat onder andere uit twee karakteristieke kerken, gebouwd van donkere vulkanische steen en de architectuur past prachtig bij het ruige landschap.

Een van de meest opmerkelijke verhalen van het Sevanmeer speelt zich af in de twintigste eeuw. In de jaren dertig besloten de Sovjetautoriteiten het water intensief te gebruiken voor de irrigatie van landbouwgrond en de opwekking van elektriciteit. De uitstromende rivier, de Hrazdan, werd hiervoor aangepast en het waterpeil van het waterpeil zakte uiteindelijk ongeveer 20 meter, het watervolume nam met ruim 40 procent af. De oevers veranderden en belangrijke leefgebieden van dieren en planten verdwenen. De gevolgen voor het ecosysteem waren ernstig. Om het meer te redden, werden tunnels aangelegd die water uit andere rivieren naar het Sevanmeer voeren.

Een duidelijk gevolg van dit gepruts van de Sovjets zie je bij het Sevanavank want waar het klooster ooit op een eiland in het meer stond, staat het klooster door de daling van het waterpeil nu op een schiereiland. Het maakt voor het totaalplaatje niet zoveel uit. We lopen rond de kerk, lopen in de kerk en nog een keer rond de keer. Het is toch elke keer weer een mooie ervaring.

Nadat we aan de waterrand een bakkie koffie hebben gedronken gaan we naar de auto voor het vervolg van onze tour. We rijden een paar kilometer terug en draaien dan de b-weg op die langs het Sevanmeer ligt.
We verwachtten aan deze weg cafés, restaurants en dorpjes waar ze ons met open armen zouden ontvangen, maar niets van dit alles. Geen terrasjes aan het water, geen strandbarretjes, ligbedden, niets, het is allemaal nogal uitgestorven.

We willen ergens een foto maken van het meer, maar nergens een weg er naartoe. Uiteindelijk komen we rond kwart over twaalf bij het Hayravank klooster (ja, alweer een klooster) met uitzicht over het meer. We stoppen even, maken wat foto’s en gaan weer verder.

Onze volgende stop ligt bij het plaatsje Noratus waar we de lokale begraafplaats bezoeken, gezellig! 
De begraafplaats van Noratus, op een heuvelachtig terrein niet ver van het Sevanmeer, is een van de bijzonderste historische plekken van het land. 

Het kerkhof is beroemd om zijn khachkars, de rijk versierde stenen kruisen die typisch zijn voor Armenië en die we regelmatig hebben gezien bij de kloosters. De kachkars zijn vaak voorzien van ingewikkelde patronen van bladeren, druivenranken, geometrische figuren en zonnesymbolen, geen twee stenen zijn precies hetzelfde.
Deze begraafplaats bevat honderden khachkars, waarvan de oudste exemplaren uit de middeleeuwen stammen. De grootste bloeiperiode van deze steenkunst lag tussen de 13e en 17e eeuw. De kruisen dienden niet alleen als grafmonument, maar ook als gebed in steen: ze moesten de overledene herdenken en Gods zegen en bescherming symboliseren.

Rond Noratus bestaat een bekend verhaal over de veroveraar Timoer Lenk (zoals je sinds kort weet ook bekend als Tamerlane) die aan het einde van de 14e eeuw grote delen van de regio teisterde.
Volgens de legende dreigde zijn leger het dorp aan te vallen. De inwoners zouden helmen op de stenen kruisen hebben gezet en er zwaarden tegenaan hebben geplaatst. Vanaf een afstand leken de khachkars daardoor op een groot leger soldaten dat klaarstond om de vijand op te wachten. De list zou hebben gewerkt: de aanvallers zagen af van hun aanval. 

We trappen de bak weer aan en rijden door naar ons einddoel van vandaag Areni. Alsof bewolking alleen nog niet genoeg is begint het na enen ook nog even stevig te regenen. Niet ideaal met een Duster waarvan de ruiterwisserbladen versteend zijn. Het gepiep gaat door merg en been. Gelukkig duurt de bui maar een half uurtje en kunnen we elkaar daarna weer verstaan.

We rijden door een aantal kleine dorpjes zoals Geghovit en Yanegh maar daar is niet veel te beleven. De hooibergen liggen klaar voor de winter, karakteristiek voor de bergdorpen, maar dat is ook gelijk het spannendste wat over deze dorpen te vertellen is.

We wijken nog een keer uit voor een paar koeien die breeduit gebruik maken van onze weg en als we dan het laatste dorpje achter ons hebben gelaten beginnen de uitzichten om aandacht te vragen. Het is leeg, het is weids, het is schitterend en eigenlijk onverantwoord om hier auto te rijden. We stoppen, maken wat foto’s en gaan dan weer verder en dit herhaalt zich tig keer.

Rond kwart over twee komen we bij de Orbelian Caravanserai, een middeleeuwse herberg waar eeuwen geleden handelaren, reizigers en hun lastdieren beschutting vonden tijdens hun gevaarlijke tochten over de bergen.
Het gebouw ligt op ongeveer 2400 meter hoogte, langs een historische handelsroute die het Sevanmeer en de Armeense hooglanden verbond met gebieden ten zuiden van de bergen. Vooral in de middeleeuwen was dit een belangrijke doorgangsroute voor kooplieden die goederen tussen verschillende delen van Azië verhandelden.

In 1332 liet prins Chesar Orbelian de caravanserai bouwen. De familie Orbelian was een invloedrijke adellijke familie die in deze regio van Armenië veel macht had. De herberg moest reizigers beschermen tegen het barre bergklimaat, met koude nachten, harde wind en sneeuw die de bergpassen maandenlang moeilijk begaanbaar kon maken.
Een caravanserai was veel meer dan een gewone herberg. Handelaren konden er overnachten, voedsel inslaan en hun dieren laten rusten, maar ook konden zij andere reizigers ontmoeten en nieuws uit verre landen uitwisselen. In een tijd waarin lange reizen gevaarlijk en uitputtend waren, vormden zulke gebouwen onmisbare schakels in het handelsnetwerk.
Wij zouden al tevreden zijn als we hier een kopje thee zouden kunnen bestellen, maar helaas is de caravanserai gesloten vanwege werkzaamheden. De laminaatvloer moet vervangen worden, of zo.
Het uitzicht vanaf de caravanserai is fantastisch dus daar maken we wel gebruik van.

Net na de caravanserai begint de Vardenyats pas of Selim pas. Hoe je het ook schrijft, het is een lastig stukje haarspeld-weg met verschrikkelijk slecht asfalt. Een leuke uitdaging voor de chauffeur.

Om kwart voor vier zijn we dan in Areni, de wijnstreek van Armenië. We checken in bij onze lodge en gaan daarna naar downtown Areni wat eigenlijk 2x niks is én 1 restaurant. Gelukkig is het wel een restaurant waar oma in de keuken staat die heerlijk kan koken. Dit keer het Armeense gerecht Khorovats. De eerste aanvaring met de lokale wijn is stevig, maar smaakvol.

Vrijdag 16 oktober

Tijdens het ontbijt spreken we de twee andere gasten van de Areni Lodge, 2 Belgen. Het is wel fijn om even geen Russisch te hoeven praten. Het stel maakt ongeveer hetzelfde rondje als wij, maar zij zijn alleen in Armenië. We wisselen wat ervaringen uit en gaan dan snel op pad want de lucht ziet er een stuk beter uit vandaag.

We rijden iets na tienen de Amaghu kloof in, beroemd om z’n rotswanden. Het is weer een ritje met de mond open, steile rotswanden in tinten rood, oranje en grijs, fantastisch! Aan het eind van de weg komen we bij een parkeerplaats waar we de auto parkeren. Wat zien we daar, bijna gecamoufleerd tegen de rotswanden staan? Ja hoor, een klooster, het Norovank klooster om precies te zijn. Ik had al eerder verteld dat de bouwmeesters van toen altijd de mooiste plekjes uitzochten voor de kloosters en dat is ze hier ook weer gelukt.

De geschiedenis van Noravank gaat terug tot de middeleeuwen. In de twaalfde en dertiende eeuw groeide het klooster uit tot een belangrijk religieus en cultureel centrum. Vooral onder de invloed van de machtige Orbelian-prinsen, die over de regio Syunik heersten, beleefde het complex een bloeiperiode.

Er staan twee kerken op het terrein. De kerk van de Heilige Moeder Gods, ook bekend als Surb Astvatsatsin of Burtelashen, is het architectonische hoogtepunt van Noravank. Ze werd in 1339 voltooid en diende mede als mausoleum voor de familie Orbelian. Het opvallendste detail is de smalle, open stenen trap die langs de buitenmuur naar de bovenverdieping loopt. De constructie is uitzonderlijk binnen de Armeense kerkarchitectuur. 

De tweede kerk is de kerk van Sint-Karapet die gewijd is aan Johannes de Doper. De architectuur is soberder dan die van de naastgelegen mausoleumkerk, maar de gevels en religieuze reliëfs laten goed zien hoe verfijnd de middeleeuwse Armeense bouwkunst was.

Een naam die onlosmakelijk met Noravank verbonden is, is Momik, een veelzijdig kunstenaar uit de late dertiende en vroege veertiende eeuw, architect, beeldhouwer en maker van rijk geïllustreerde manuscripten.
Zijn talent is hier vooral zichtbaar in de gedetailleerde reliëfs van de kerken. Je ziet religieuze figuren, verfijnde ornamenten en patronen die bijna kantwerk lijken.

Er bestaat ook een romantische verhaaltje over Momik. Hij zou verliefd zijn geworden op de dochter van een prins. De prins beloofde haar aan hem als hij binnen drie maanden een klooster zou bouwen. Momik slaagde daarin, maar vlak voor de voltooiing zou een dienaar hem op bevel van de prins van het dak hebben geduwd. De laatste steen zou vervolgens zijn grafsteen zijn geworden. Geen happy end voor de beste Momik!

Rond 11:00 uur rijden we de weg door de kloof terug dus we kunnen ons nog een keer vergapen aan de prachtige Amaghu kloof. We ontkomen er niet aan om de auto af en toe aan de kant te zetten voor een plaatje.

Net voor de hoofdweg parkeren we de auto voor een bezoekje aan de Areni-1 grot. We kopen een kaartje en lopen de metalen trap op. Op het eerste gezicht lijkt het een gewone grot in een rotsachtige berghelling. Maar achter de ingang gaat een bijzondere geschiedenis schuil.

Duizenden jaren geleden maakten mensen hier wijn, begroeven ze hun doden en lieten ze sporen achter van een samenleving die al veel verder ontwikkeld was dan lang werd gedacht. De Areni-1 grot is een van de belangrijkste archeologische vindplaatsen van Armenië en geeft een unieke blik op het leven van mensen in de kopertijd, ongeveer zesduizend jaar geleden. In 2007 begonnen Armeense en internationale archeologen met opgravingen in de grot. Ze troffen voorwerpen aan die uitzonderlijk goed bewaard waren gebleven dankzij het droge klimaat en de natuurlijke omstandigheden in de grot. De grootste verrassing volgde in 2008. Archeologen vonden een complete installatie voor wijnproductie, met een persbak waarin druiven werden geplet, opvangvaten en grote voorraadpotten. Ook werden druivenpitten en resten van druiven aangetroffen.
De vondsten dateren van ongeveer 4100 tot 4000 v.Chr. en daarmee behoort Areni-1 tot de oudste bekende locaties waar archeologisch overtuigend bewijs voor wijnproductie is gevonden.

Een andere zeer belangrijke vondst in deze grot is een maatje 37! In 2008 werd een vrijwel complete schoen gevonden, gemaakt uit één stuk koeienhuid en opgevuld met gras. Hij dateert van ongeveer 3600–3500 v.Chr. en is een van de oudste bewaard gebleven leren schoenen ter wereld. Dus ken je iemand die een schoen mist, check het model op de site.

We wandelen het verplichte rondje door de grot en als je bij restanten van de wijninstallatie staat is het wel moeilijk voor te stellen dat dit al zó oud is, misschien zelfs wel de oudste wijnproductie op onze aardkloot.

Na deze geschiedenisles besluiten we een stukje het binnenland in te rijden. We komen eerst door Jechegnadzor en daar zetten we de auto aan de kant voor een bakkie koffie. Helaas is het water op dus koffie gaat niet lukken, maar de muffin smaakt heerlijk.

Iets verderop slaan we dan linksaf richting Martuni en bij het dorp Sjatin gaan we rechtsaf. Hier moet ergens een wandeling naar het fort Smbataberd beginnen dus we gaan op zoek naar de gele bordjes.
We rijden naar Artabuynk, maar nog geen gele bordjes. Wel borden die je waarschuwen voor de beren die hier voorkomen. Dit soort borden is natuurlijk niet bevorderlijk voor het enthousiasme voor een wandeling!

We rijden Artabuynk weer uit en komen in het volgende dorp, Horbategh. Hier houdt het asfalt op en keren wij om. We zetten nog wel even de auto aan de kant om ook vanaf hier een foto te maken. We kunnen het niet laten.

Blijkbaar start de wandeling naar Smbataberd op een andere plek, maar dit keer zijn we niet heel teleurgesteld! De beide dorpjes zijn al fantastisch om doorheen te rijden. Het leven lijkt hier op een veel lager tempo te gaan dan bij ons. Niks moeten, maar even met elkaar kletsen op een bankje in het dorp, geen bio-industrie, maar wandelend de koeien van het land halen. Wel allemaal een mobiel in de hand, dat draai je niet meer terug.

Terug op de hoofdweg besluiten we naar Jermuk te rijden. De naam Jermuk is afgeleid van het Armeense woord jerm, dat ‘warm’ betekent en het verwijst naar de warme mineraalbronnen die hier al eeuwenlang bekend zijn. Het mineraalrijke water werd gebruikt om gezondheidsklachten te behandelen en trok bezoekers uit de wijde omgeving.

Tijdens de Sovjetperiode groeide Jermuk uit tot een belangrijk kuuroord. Er werden sanatoria, hotels en behandelcentra gebouwd waar mensen kwamen voor baden en kuren met mineraalwater.
De typische Sovjet monumenten staan er nog steeds. Wij kenden Jermuk al van de flesjes mineraalwater. Dat water wordt lokaal gebotteld en is in vrijwel het hele land verkrijgbaar.

Een ander hoogtepunt van Jermuk is de waterval, maar het water staat in deze tijd van het jaar zo laag dat je nauwelijks van een waterval kan spreken. De omgeving bij de waterval is wel het hele jaar door een plaatje waard.

Omdat het lampje van de leeg rakende benzinetank inmiddels een tijdje brandt gaan we op zoek naar een tankstation. Tankstations staan in Armenië ongeveer om de kilometer dus hoe moeilijk kan het zijn? In Jermuk is dat dus heel moeilijk want in de wijde omgeving is maar 1 tankstation en die staat 5km buiten Jermuk. Met de billen bij elkaar rijden we die 5km. Bij het tankstation laten we de tank volgooien en het lukt om er 50 liter in te gooien. Volgens de specificaties van de Duster heeft de auto een tank van 50 liter dus dat ging net goed!

Jermuk stelt verder niet zo heel veel voor. De bergwegen van Vayots Dzor met mooie vergezichten over ruige bergen, valleien en uitgestrekte hooglanden is voor ons het hoogtepunt hier. 

Om half vijf zijn we weer terug in Areni en omdat Areni vooral bekend is om z’n wijntraditie gaan we even een paar wijnfoto’s maken. Heel moeilijk is dat niet want Areni zet zichzelf graag op de kaart als wijn-hoofdstad van Armenië.

Daarna gaan we naar de gezellige Arpeni Tavern, tegenover een paar grote, te commerciële wijnproeverijen, om zelf wat wijn te sloeberen. Het wordt een mini-proeverijtje met speciale kinderglaasjes.

Blijkbaar wordt hier regelmatig heel veel wijn ingenomen want aan de kant van de weg staat hier wel een heel duidelijk waarschuwingsbord voor het overige verkeer!

Zaterdag 17 oktober

Na een goed ontbijt waar de eigenaresse van ons hotel het hoogste woord had, wijst de zus van de eigenaresse ons op caucasische ibexen (berggeiten) tegen de steile rotswand achter het hotel. Gezien het enthousiasme van de eigenaren gebeurt dat niet elke dag. We worden meegenomen naar de ‘uitkijktoren’ op het hotel om daar de evenwichtskunsten van de beestjes te zien.

Na een laatste groet aan de vriendelijke eigenaren rijden we om 10:00 uur weg bij het hotel.
Het wordt saai, maar het is weer genieten onderweg en bovendien is de slingerweg door dit mooie landschap een leuke uitdaging voor de chauffeur.

De weg is over het algemeen goed, maar soms is het asfalt op en dan worden de remmen en schokbrekers getest. Omdat volgepakte Lada’s het hier ook redden, houden we vertrouwen in onze Duster. Op het hoogste punt van een bergpas zijn vaak grove, grijze monumenten neergezet, heel Russisch.

Dichter bij Goris komen we in het gebied van de Vorotan-rivier, waarvan de kloof bekendstaat om de diepe insnijding in het landschap. Ook verschijnt er af en toe een stuwmeer aan de horizon, weer eens wat anders.

Om 12:00 uur nemen we vlak bij Sisian de afslag naar Karahunj of Zorats Karer.
Op een winderig plateau staan honderden grote, rechtopstaande stenen verspreid over het landschap. Sommige stenen hebben opvallende ronde gaten. De plek doet een beetje denken aan het beroemde Stonehenge in Engeland, maar het Armeense monument heeft een eigen, veel oudere geschiedenis.

Het bijzondere is dat niemand met zekerheid weet waarvoor het complex oorspronkelijk werd gebruikt. Er zijn drie belangrijke verklaringen.
Ten eerste zou het een oude begraafplaats kunnen zijn. Archeologen hebben grafkamers en grafstructuren gevonden die teruggaan tot de bronstijd, ongeveer het tweede millennium vóór Christus. Archeologen leggen daarom veel nadruk op de functie als begraafplaats, maar later kan het terrein ook deel hebben uitgemaakt van een versterkte nederzetting. 
Een tweede mogelijkheid is dat het een astronomisch observatorium was. Sommige onderzoekers denken dat de stenen waren opgesteld om de zon, de maan en sterren te observeren. De gaten in bepaalde stenen zouden daarbij als kijkopeningen hebben gediend. Volgens deze theorie zou het monument duizenden jaren ouder kunnen zijn dan veel archeologen aannemen.
Als laatste zou het ook mogelijk kunnen zijn dat delen van Karahunj een religieuze of ceremoniële functie hadden. Je mag zelf kiezen wat jou het aannemelijkst lijkt. 
Wij lopen tussen de stenen door en fantaseren over wat hier ooit gebeurd kan zijn, maar we genieten vooral ook van het landschap waar deze stenen staan.

Om 13:00 uur zijn we in Goris en checken we in bij hotel Passage. Tassen op de kamer en eerst maar een hapje eten. We lopen het dorp in en gaan op zoek naar een restaurant, maar dat valt niet mee. Overal zie we kledingzaken, maar geen restaurants. Dan eerst maar even de garderobe uitbreiden.
Uiteindelijk lopen we bij Takarik Tavern naar binnen voor onze lunch.

De lucht ziet er inmiddels een stuk blauwer uit en daar willen we natuurlijk gebruik van maken. We stappen in de auto en gaan op weg naar Old Khndzoresk, een verlaten dorp dat zich uitstrekt langs de steile wanden van een diepe kloof.
We rijden Goris uit en nadat we een colonne schapen hebben ontweken komen we een kwartiertje later in het huidige Khndzoresk, een klein dorp waar niets lijkt te gebeuren. Wij verlaten hier de geasfalteerde weg en gaan een verschrikkelijk slechte hobbelweg op. We hebben nog ruim 15 minuten nodig om de laatste 3km af te rammelen.

Niet ver van de parkeerplaats hebben ze een uitkijkplatform gebouwd vanwaar je een prachtig uitzicht hebt op het oude dorp. Het doet ons gelijk aan Cappadocië denken waar diezelfde kegelvormige rotsen staan. 
Vanaf het platform zie je goed hoe bijzonder de nederzetting is, de rotswanden zijn bezaaid met openingen waar ooit gezinnen woonden.

Om bij of beter ín Old Khndzoresk te komen moet je nog wel de moed opbrengen om over een 160m lange hangbrug met de naam Swinging Bridge te lopen. De brug hangt ongeveer 63 meter boven de kloof dus niet naar beneden kijken! Sommige toeristen hebben de nagels in de rubberen leuning staan, maar wij komen soepeltjes aan de overkant.

De geschiedenis van Khndzoresk gaat vele eeuwen terug. De bewoners maakten gebruik van de poreuze rotsen om grotwoningen te creëren. Sommige waren eenvoudige schuilplaatsen, terwijl andere uit meerdere kamers bestonden en met elkaar verbonden waren door trappen en smalle doorgangen.

De ligging was niet toevallig gekozen want de steile kloof bood bescherming tegen aanvallers en maakte het dorp moeilijk bereikbaar. Tegelijkertijd waren er bronnen en vruchtbare stukken grond in de omgeving, waar bewoners hun dieren konden houden en gewassen konden verbouwen. De grotten waren bovendien praktisch, de rotsen hielden de woningen in de zomer relatief koel en in de winter beschermd tegen de kou. 

Khndzoresk speelde ook een belangrijke rol in de Armeense vrijheidsstrijd. In het begin van de achttiende eeuw gebruikte de Armeense bevelhebber Mkhitar Sparapet het dorp als uitvalsbasis in de strijd tegen buitenlandse overheersing. De moeilijk bereikbare grotten vormden een uitstekende schuilplaats voor strijders.
In 1730 werd Mkhitar gedood en volgens een lokale overlevering gebeurde dat omdat inwoners bang waren dat onderdak verlenen aan de bevelhebber represailles tegen hun dorp zou uitlokken. Zijn graf bevindt zich bij de ruïnes van het klooster Anapat, in de kloof.

Opmerkelijk genoeg bleef Khndzoresk tot ver in de twintigste eeuw bewoond. Rond 1913 telde het dorp ongeveer 8.300 inwoners. Er waren winkels, werkplaatsen, scholen en kerken. Het was dus geen afgelegen verzameling grotten, maar een volwaardige gemeenschap. In de jaren vijftig verhuisden de inwoners geleidelijk naar een nieuw dorp op het hoger gelegen plateau. Daar konden ze wonen in gewone huizen met modernere voorzieningen. Tegen het einde van de jaren vijftig was het oude dorp grotendeels verlaten.

Wij lopen een rondje en komen langs een paar ruime grotwoningen, een waterbron en een kerk die nog steeds in gebruik is. Ook zien we vervallen woningen die in een latere periode bij de grotwoningen zijn gebouwd. Vanaf de kerk lopen we nog een stukje verder naar een plek waar je een prachtig uitzicht op de kegelrotsen hebt en dan is het weer tijd om de Swinging Bridge te trotseren.

We lopen nog een laatste keer naar het uitkijkplatform en omdat het zonlicht inmiddels een stuk zachter is kleuren de rotswoningen nog mooier tegen de rotswand.

Een paar foto’s later stappen we weer in de auto en hobbelen terug naar het asfalt. Een kwartiertje later parkeren we de auto bij ons hotel. Inmiddels is het vijf uur geweest, tijd voor een sapje.

Zondag 18 oktober

Na alweer een goede nachtrust, de Armeense matrassen liggen heerlijk, lijken we te laat voor het ontbijtbuffet want daar is weinig meer van over. Als oma ons beteuterd ziet kijken vliegt ze de keuken in en komt terug met heerlijk vers brood. Of we er ook nog een eitje bij willen? Goed geregeld!

Om half tien zitten we in de auto en gaan we naar Halidzor. Niet omdat er zoveel te doen is in Halidzor of dat er een of ander natuurspektakel te zien is, nee, hier vertrekt ons volgende openbaar vervoer.

Vandaag staat er toch weer een klooster op het programma, maar ook nu gaat het eigenlijk om de locatie van het klooster.
Het Tatev-klooster is een van de indrukwekkendste historische plekken van Armenië. Het ligt op een rotsplateau hoog boven de diepe Vorotan-kloof, niet ver van Goris. De oorsprong van Tatev gaat terug tot de 9e eeuw, toen het kloostercomplex werd gebouwd. De belangrijkste kerk, gewijd aan de heiligen Petrus en Paulus, werd in 895 ingewijd.

Tatev was veel meer dan een plek waar monniken in afzondering leefden. In de middeleeuwen groeide het uit tot een belangrijk religieus, cultureel en economisch centrum. Het klooster bezat grote stukken land en speelde een belangrijke rol in het leven van de omliggende dorpen.
In de 14e en 15e eeuw beleefde Tatev een bijzonder bloeiende periode. De kloosterschool ontwikkelde zich tot een vooraanstaand centrum voor onderwijs, filosofie, theologie en handschriftkunst.
Tatev kende ook zware tijden. Het klooster werd getroffen door invasies, plunderingen en aardbevingen. Vooral de aardbeving van 1931 richtte grote schade aan. Toch bleef een belangrijk deel van het complex behouden en werd het later gerestaureerd. Ook Tatev heeft een mooi verhaaltje in petto. Volgens een legende vroeg de architect na voltooiing van het klooster aan God om vleugels, zodat hij kon wegvliegen en het resultaat van zijn werk vanuit de lucht kon bewonderen. Zijn gebed werd verhoord. De naam Tatev wordt in deze legende verbonden met de betekenis ‘geef mij vleugels’. Ik heb geen bewijs van deze vliegkunst kunnen vinden, maar het past prachtig bij het klooster dat als een adelaarsnest boven de kloof lijkt te zweven.

Het vleugelverhaal is een leuk bruggetje naar het openbaar vervoer waar ik het net over had. Wij vliegen nl. met de kabelbaan Wings of Tatev 5,7km van het dorp Halidzor naar het klooster. Het ritje van bijna een kwartier voert hoog boven de Vorotan-kloof (tot 320m) en biedt een spectaculair uitzicht op het berglandschap. Wij staan met onze neusjes tegen het raam te genieten!
Leuk feitje over deze kabelbaan: Wings of Tatev heeft sinds 2010 een Guinness World Record als de langste ononderbroken, omkeerbare passagierskabelbaan ter wereld. Het bijzondere is dat de kabelbaan in één ononderbroken traject van Halidzor naar het Tatev-klooster loopt, zonder tussenstation en dat twee cabines tegelijkertijd in tegengestelde richting bewegen.

Als we boven zijn gaan we niet direct door naar het klooster, maar lopen we 500m naar een plek waar je een prachtig uitzicht hebt op het rotsplateau met het klooster. Nadat we het perfecte plaatje geschoten hebben lopen we terug naar het klooster en maken daar een rondje.

Het is zondag dus dan weet je het wel, tijd om naar de kerk te gaan. In de kerk van Sint-Petrus en Sint-Paulus is net de mis aan de gang dus wij sluiten netjes aan bij de kerkgangers. De priester slingert de thuri­bel richting de gelovigen waardoor de ruimte al snel vol met wierook hang.

Een van de bijzonderste monumenten op het terrein is de Gavazan, een hoge stenen zuil uit het begin van de 10e eeuw. Door de bijzondere constructie kon de zuil licht heen en weer bewegen zonder om te vallen. Volgens de overlevering waarschuwde de zuil de monniken voor aardbevingen en naderende vijanden. Je kunt je afvragen hoe goed die waarschuwingsfunctie werkte want ze hebben behoorlijk last gehad van invasies en plunderingen. De constructie laat we zien hoe vernuftig de middeleeuwse Armeense bouwmeesters waren!

Wij nemen de Wings van 12:30 uur terug naar Halidzor en rijden dan terug naar Goris. In Goris lopen we gelijk door naar het uitzichtpunt op Old Goris, ook bekend als Kyores of Kores.
Tegen de hellingen staan merkwaardige, kegelvormige rotsen met daarin uitgehouwen grotten en resten van oude woningen.
Nog meer dan gisteren lijkt het hier op Cappadocië, ook hier heeft erosie het landschap omgevormd tot torens, kegels en puntige rotspilaren. 

Eeuwenlang maakten de bewoners gebruik van de natuurlijke grotten in de heuvels. Ze vergrootten bestaande holtes of hakten nieuwe ruimtes uit in de zachte rots. Zo ontstonden woningen die bescherming boden tegen weer en wind én tegen vijandelijke aanvallen.

De grotwoningen waren vaak verrassend praktisch ingericht. Sommige hadden een open haard, een oven, nissen om spullen in op te bergen en aangrenzende kamers. Er bestonden zelfs meerlaagse woningen met gangen en houten balkons tegen de rotswand.
Vanaf ongeveer 1870 werd aan de overkant van de rivier de moderne stad Goris ontwikkeld en verloren de oude grotwoningen geleidelijk hun oorspronkelijke woonfunctie.
Wij bekijken het allemaal van een afstandje. We zitten op een terrasje bij Cool Coffee en voelen geen noodzaak om snel te vertrekken.

Een koffie, ijsje en een cola later gaan we toch maar weer op pad. We lopen door de straatjes van Goris zien overal de typerende balkonnetjes, stenen bankjes en stoere Sovjet monumentjes en verbazen ons over de Goris Eiffeltoren.
We komen langs Old Goris Restaurant, een populair restaurant voor Armeens eten en reserveren daar gelijk voor vanavond.

We hadden op Google Maps gezien dat op een kilometer van ons hotel een bakkerijtje met de aantrekkelijke naam Goris Fresh Bakery zit dus we besluiten daar heen te lopen. Het is een gok om op zondag naar de bakker te gaan maar hier pakt dat goed uit. De geur in de bakkerij is onweerstaanbaar dus even later lopen wij met een paar puddingbroodjes (ja, alweer) naar buiten. We gaan op de pluche stoelen bij ons hotel zitten en spoelen daar het puddingbroodje met een glas Dargett naar binnen.

Maandag 19 oktober

We wilden wat eerder gaan ontbijten omdat we een lange reisdag voor de boeg hadden en gelukkig had oma daar rekening mee gehouden. Hap, slik, tanden poetsen en om kwart over negen reden we weg.
Tot aan Areni is het bekend terrein. Net als op de heenweg zien we veel tankwagens uit Iran die bij een controlepunt in Shaki staan te wachten. We halen ook regelmatig touringcars in die uit Iran komen. De grensplaats Meghri is slechts 60km van Goris.

We komen langs de afslag naar Karahunj, zien het Spandarian stuwmeer weer in de diepte liggen en slingeren weer eens om een kudde schapen heen.
Bij het plaatsje Vajk gaan we even de auto uit voor een koffiebreak. Een half uurtje later rijden we door Areni en zwaaien we even naar ons hotel. Het volgende stuk moet de Duster behoorlijk klimmen. Vrachtwagens kruipen als logge slakken tegen de heuvels op.

Dan is het even tijd voor wat modellenwerk. Op een onverwachte plek, in the middle of nowhere, staat ineens een enorm geel lijstwerk. Daar passen wij gemakkelijk in.

Niet heel veel verder staat er weer zo’n lijst, maar veel belangrijker, er staat een koffiekar naast. Een Americano en een smoothy graag!

Iets voor enen zijn we dan bij de enige bezienswaardigheid van vandaag: Ararat! Helaas wordt dit een kleine teleurstelling. Onderweg zagen we al dat het zicht niet best was, de uitzichten waren heel heiig. Is het een heerlijke nazomerdag met een temperatuur van 25 graden is het weer niet goed.
Het ideale plaatje van Ararat is bij het klooster Khor Virap. Het klooster op de voorgrond, Ararat erachter, klik! Daar komt elke toerist voor, maar vandaag gaat dat plaatje niet lukken. We doen het maar met een interpretatie.

Khor Virap mag niet afgedaan worden als zomaar weer een klooster. Het klooster is nauw verbonden met het verhaal over de bekering van Armenië tot het christendom, een gebeurtenis die het land blijvend heeft gevormd.
De geschiedenis van Khor Virap gaat terug tot het einde van de derde eeuw. Volgens de overlevering werd hier Gregorius de Verlichter gevangengezet door koning Tiridates III.
Gregorius was een christen die probeerde het christelijke geloof in Armenië te verspreiden. De koning, die vasthield aan de traditionele godsdienst, liet hem opsluiten in een diepe, donkere kerker. Gregorius zou daar ongeveer dertien jaar hebben doorgebracht, zonder dat men verwachtte dat hij het zou overleven. Toch bleef hij in leven. Volgens de legende kreeg hij voedsel van een vrouw die hem in het geheim hielp.
Toen koning Tiridates ernstig ziek werd, zou Gregorius hem hebben genezen. De koning bekeerde zich vervolgens tot het christendom en maakte het geloof omstreeks 301 na Christus tot staatsgodsdienst.

Khor Virap is dan wel heel belangrijk voor de identiteit van Armenië, het is zeker niet het mooiste klooster dat we gezien hebben. We lopen rond kerken, maar durven de kerker waar Gregorius gevangen heeft gezeten niet in, je weet maar nooit! Het mooiste zicht op het klooster is vandaag vanaf de heuvel naast het klooster. Na een half uurtje houden we het voor gezien en stappen we weer in de auto.

Het laatste stukje gaat redelijk voorspoedig, we hebben het wel eens slechter gehad in Yerevan. We rijden met de auto langs ons hotel, checken in en laten de bagage achter. Dan slingeren we door Yerevan naar het verhuurbedrijf en leveren de auto zonder nieuwe krassen weer in. We lopen naar de gezellige Teryan street en gaan bij Tun Lahmajo zitten voor een drankje en hapje.

De kop koffie van vanavond drinken we bij Pizza di Roma. Een stukje tiramisu mag niet ontbreken.

Dinsdag 20 oktober

We lopen om negen uur op straat en gaan op zoek naar ons ontbijt. Het Plaza Viktoria Hotel is gloednieuw en heeft (nog) geen restaurant, dus geen ontbijt. De route naar Republic Square vanaf dit hotel gaat niet door een fraai aangelegd park met fonteinen zoals de vorige keer, maar nu lopen we langs statige Sovjetgebouwen afgewisseld met de meest afschuwelijke, grauwe flats.

Het valt elke keer weer op hoe schoon de straten zijn in Yerevan en eigenlijk in heel Armenië en dat is voor een deel te danken aan de mensen zelf. Overal zie je inwoners hun eigen stoepje schoon houden (in de meest positieve zin).

Iets voorbij Republic Square komen we bij Coffeeshop Company uit waar we op ons gemakkie van het ontbijt genieten.

Na het ontbijt lopen we naar de Kond. Dit is de oudste wijk van de stad en wat je noemt, een mindere buurt, niet zozeer door de mensen, want die zijn supervriendelijk, maar de meeste woningen lijken hun beste tijd te hebben gehad. Ze proberen het wel wat op te fleuren met graffiti en dat is best aardig gelukt.

We gaan een woning-restaurant binnen, trappetje af, dan langs de badkamer, door de keuken en de woonkamer naar de tuin, waar het restaurant van Kondi Hayat Cafe zich bevindt. We bestellen thee en een zelfgebakken Gata bij moeders die ze dan ook zelf komt brengen op haar zwarte sokjes. Wij genieten in het zonnetje achter het huis.

Na het bezoek aan Kond nemen we een Yandex naar Tsitsenakaberd, het Armeense monument voor de slachtoffers van de Armeense genocide van 1915. Het zal duidelijk zijn dat er nu geen vrolijk verhaaltje volgt! Geen zin in? Ga naar de volgende foto!

Aan het begin van de 20e eeuw brokkelde het machtige Ottomaanse Rijk steeds verder af. Het rijk had grote delen van de Balkan verloren en stond onder zware druk.
Binnen dit rijk woonden verschillende etnische en religieuze groepen. De Armeniërs waren een voornamelijk christelijke minderheid die al duizenden jaren in het gebied woonden. Hoewel veel Armeniërs redelijk geïntegreerd waren, werden ze door het islamitische Ottomaanse gezag vaak als tweederangsburgers behandeld.
In 1908 greep een nationalistische beweging genaamd de Jonge Turken de macht in het Ottomaanse Rijk. Zij streefden naar een geünificeerde staat en raakten steeds meer in de greep van een extreem nationalistische ideologie.
Als in 1914 de Eerste Wereldoorlog uitbreekt, sloot het Ottomaanse Rijk zich aan bij Duitsland en Oostenrijk-Hongarije. Ze kwamen te staan tegenover de Geallieerden, waaronder het Russische Rijk.
Toen het Ottomaanse leger in 1915 een zware nederlaag leed tegen Rusland bij de Slag om Sarikamish, zocht de Ottomaanse leiding een zondebok. Omdat Armeniërs aan beide kanten van de grens woonden (zowel in het Ottomaanse als het Russische Rijk), beschuldigde de regering de Armeniërs van verraad en collaboratie met de Russen.
De genocide begint op 24 april in Constantinopel waar honderden Armeense intellectuelen, politici, dokters en culturele leiders worden opgepakt en later vrijwel allen vermoord worden. Armeense mannen die in het Ottomaanse leger dienden, werden ontwapend, overgeplaatst naar dwangarbeidsbataljons en vervolgens geëxecuteerd. Vrouwen, kinderen en ouderen werden uit hun dorpen en steden verdreven onder het voorwendsel van reorganisatie. Ze werden op dodenmarsen gestuurd door de Syrische woestijn en tijdens deze honderden kilometers lange marsen kwamen honderdduizenden mensen om door honger, dorst, uitputting, ziektes en brutale aanvallen door legereenheden en gewapende benden.
Historici schatten dat tussen de 1 en 1,5 miljoen Armeniërs zijn omgekomen. 

Het Genocide monument ligt op een heuvel in Jerevan en bestaat onder meer uit twaalf hoge stenen platen die rond een eeuwige vlam staan. Armeniërs komen hier op 24 april samen om de ongeveer 1,5 miljoen slachtoffers van de genocide te herdenken.

Wij lopen over het terrein waar een vreemde rust heerst in vergelijking met de hectiek van de stad. Het monument is indrukwekkend en nadat we daar een paar foto’s hebben gemaakt gaan we het naastgelegen museum in.

Hier wordt chronologisch het verhaal verteld van de genocide, met foto’s, krantenartikelen en gesproken verhalen. We lopen redelijk snel door het museum, het maakt allemaal nogal wat indruk!

Het contrast kan bijna niet groter, maar onze volgende stop is bij de Dalma Garden Mall, een mega groot winkelcentrum waar we even gaan lunchen. Nadat we ook nog een snel rondje langs de winkels hebben gemaakt gaan we met de Yandex terug naar downtown Yerevan.

We lopen van Republic Square naar hetzelfde adresje waar we gisteren ook zaten en zien onderweg dat ook modern Yerevan niet achter wil blijven met grafitti. Op het terras bestellen we een potteke bier en dan even bijkomen.

Dan lopen we naar Abovyan straat en gaan bij Paul zitten voor (weer) een gebakje. Terwijl we zitten te genieten van ons frambozengebakje knetteren de dikste Mercedessen en BMW’s met minstens 4 uitlaatpijpen voorbij. Meestal mannetjes met dubieuze zonnebrilletjes op de neus die hier willen laten zien wie de grootste heeft. Vanachter ons tafeltje is het een heel spektakel.
Om kwart voor vijf halen we nog een ijsje bij Pink Berry en dan steken we nog een keer het Republic Square over en gaan terug naar ons hotel om de tassen in te pakken. Een laatste keer de tafereeltjes op straat, de drukte in het verkeer, 

We eten vanavond bij de echte Italiaan waar we gisteren ook zaten, lekker dicht bij het hotel. Een spaghetti en een lasagna graag! Oh, die hebben ze vanavond niet bij deze Italiaan. Het wordt 2x penne!

Woensdag 21 oktober

Om half een maakt de wekker een einde aan ons hazenslaapje. We draaien het gebruikelijke ochtendritueel af en checken een paar keer of we alles bij ons hebben. In de lobby regelen we onze laatste Yandex deze vakantie. Een paar minuten later gooien we de rugzakken in de Nissan en ruimschoots binnen de verwachtte 20 minuten staan we op Zvartnots International Airport.

Inchecken, paspoortcontrole en security check gaan vlotjes, dan via de verplichte looproute door de tax-free winkels en door naar Paul le cafe waar we onze laatste dram’s opmaken aan koffie en een broodje (tegen woekerprijzen).

De afgelopen 3 weken hebben we 2 bijzondere landen gezien waar het toerisme nog in de kinderschoenen staat. Helaas is ons Russisch erg gebrekkig, maar ondanks deze taalbarrière willen de mensen je overal mee helpen. Grote verschillen tussen stad en platteland, maar daardoor heel gevarieerd. Ons advies: ga nu!

Als we bij Gate 1 aankomen denken we dat we met de Zonnebloem vliegen, zoveel rolstoelen! Tot overmaat van ramp blijken er ook nog aardig wat kinderwagentjes tussen te staan. Gelukkig is het een korte vlucht!
Om 4:42 uur worden we achteruit geduwd en om 4:55 uur komen we los van het asfalt!
Dommel, dommel, dan een oproep voor een dokter want er is iemand onwel geworden en even later ben je in Frankfurt.

Douane, security check, lekkere bak koffie met een heerlijk broodje bij Bäckerei Heberer en dan zijn we klaar om in te stappen voor het restantje naar AMS! Na die stevige bak koffie zien we pas goed wat een snertweer het hier is, wat een nare ontvangst. We moeten maar snel weer wat boeken.
Er volgt nog een gate-change van A18 naar A1 en om 9:45 uur hangen we weer in de lucht. Om 10:32 uur staan we na een verrassend mooie vakantie alweer op Nederlandse bodem.